Door prof. dr. Youssef Bokbot, archeoloog.

Gebezigde talen: Engels (anders bij Arabisch of Frans, simultane vertolking)

Ochtendsessie: 3,5 uur

Middagsessie: 3,5 uur

Thema en leerdoelen:

De prehistorische ontdekkingen in Marokko en het verhaal van de mens
Een van de hoogtepunten van onze studiereis wordt een volledige dag met de Marokkaanse archeoloog prof. dr. Youssef Bokbot, die ons zal meenemen langs enkele van de belangrijkste recente archeologische en paleoantropologische ontdekkingen in Marokko.

Zijn college, getiteld “Recent Archaeological and Paleoanthropological Discoveries in Morocco and Their Scientific Implications for Re-examining Cultural Connections During Prehistory in the Mediterranean and Africa”, plaatst Marokko in het hart van een veel bredere wetenschappelijke discussie over de oorsprong van de mens, menselijke mobiliteit en culturele contacten.
Marokko heeft vondsten opgeleverd die een grote invloed hebben gehad op de manier waarop wetenschappers denken over de diepe geschiedenis van Homo sapiens en over de verbindingen tussen Noord-Afrika, het Middellandse Zeegebied en het Afrikaanse continent. In plaats van deze regio’s als geïsoleerde gebieden te beschouwen, nodigt het archeologische bewijs ons steeds meer uit om beweging, uitwisseling en interactie over zeer lange tijdschalen te bestuderen.

Prof. Bokbot zal ons laten zien hoe archeologen en paleoantropologen materiële sporen uit een ver verleden lezen: menselijke resten, werktuigen, begrafenispraktijken en andere vondsten die het mogelijk maken aspecten te reconstrueren van samenlevingen die geen geschreven bronnen hebben nagelaten. Deze ontdekkingen roepen fundamentele vragen op. Hoe oud zijn de culturele verbindingen tussen Noord-Afrika en omliggende gebieden? Hoe verplaatsten menselijke groepen zich, hoe ontmoetten zij elkaar en hoe beïnvloedden zij elkaar? En welke bijdrage levert Marokko aan ons begrip van het ontstaan van de moderne mens?
Dit college vormt een overtuigende opening van het centrale thema van onze studieweek: de relatie tussen mens en taal. Voordat we ons afvragen hoe taal zich heeft ontwikkeld, ontmoeten we eerst de mensen wier levens, migraties en sociale werelden de omstandigheden schiepen waarin taal kon ontstaan. De bijdrage van prof. Bokbot verschaft ons daarmee de archeologische en antropologische basis waarop de rest van het programma voortbouwt.

Leesopdracht ter voorbereiding vooraf:
+/- 20-25 pagina’s

• 09:00 – 10:45 Theoretische les
• 10:45 – 11:15 Koffie- en theepauze
• 11:15 – 13:00 Workshop
• 13:00 – 14:00 Lunch
• 14:00 – 15:45 Theoretische les
• 15:45 – 16:15 Koffie- en theepauze
• 16:15 – 18:00 Workshop

Einde studiedag 1.

Prof. Dr. Abdellah El Haloui, linguïst.

Gebezigde talen: Engels

Ochtendsessie: 3,5 uur
Middagsessie: 3,5 uur

Thema en leerdoelen:

Van Jebel Irhoud naar het eerste menselijke woord

Tijdens dag 2 en dag 3 van onze studiereis naar Tanger, van 16 tot 26 oktober 2026, neemt prof. dr. Abdellah El Haloui ons gedurende twee volledige collegedagen mee naar misschien wel een van de grootste vragen die we over onszelf kunnen stellen:

Hoe is menselijke taal begonnen?

Onder de titel
“The Beginnings of Language in Morocco: From Jebel Irhoud to the Minimal Word”
vertrekt El Haloui vanuit de ongeveer 300.000 jaar oude menselijke wereld van Jebel Irhoud in Marokko.

Zijn uitgangspunt is verrassend. Archeologen kunnen werktuigen, vuurplaatsen, kunst en menselijke resten terugvinden, maar taal laat geen fossielen achter. Toch kunnen we proberen haar oorsprong te benaderen. Want hoe konden onze verre voorouders ingewikkelde, uit meerdere stappen bestaande technieken van generatie op generatie overdragen zonder taal? El Haloui stelt dat juist de complexe werktuigen van Jebel Irhoud aanwijzingen bieden dat taal veel ouder kan zijn dan de vaak genoemde symbolische “revolutie” van ongeveer 50.000 jaar geleden.

Vervolgens gaat hij nog een stap verder:

Wat moet er minimaal aanwezig zijn voordat een geluid een woord kan worden — en woorden samen een zin?

Daarbij brengt hij inzichten van onder anderen Chomsky en Hockett samen met de structuur en geschiedenis van het Amazigh. Hij onderzoekt onder meer de hypothese dat de oudste menselijke woorden uiterst eenvoudig moeten zijn geweest: minimale lettergrepen van het type CV of VC — medeklinker + klinker of klinker + medeklinker.

Bijzonder fascinerend wordt het wanneer El Haloui deze theorie toepast op het Amazigh. Hij onderscheidt daarin een Afro-Aziatische woordenschatlaag en een oudere, geïsoleerde laag met zeer korte woorden en concrete betekenissen. Zou daarin iets bewaard kunnen zijn gebleven van een uiterst oude menselijke woordenschat?

Aan de hand van onder meer het werkwoord inna – “zeggen” probeert hij zijn hypothese concreet en toetsbaar te maken.

Twee dagen dus over taal vóór de geschreven geschiedenis — over menselijke cognitie, evolutie, Amazigh en de mogelijkheid dat Noord-Afrika niet alleen een sleutelgebied is voor het ontstaan van Homo sapiens, maar misschien ook voor het begrijpen van het ontstaan van menselijke taal.

Leesopdracht ter voorbereiding vooraf:
+/- 20-25 pagina’s

• 09:00 – 10:45 Theoretische les
• 10:45 – 11:15 Koffie- en theepauze
• 11:15 – 13:00 Workshop
• 13:00 – 14:00 Lunch
• 14:00 – 15:45 Theoretische les
• 15:45 – 16:15 Koffie- en theepauze
• 16:15 – 18:00 Workshop

Einde studiedag 2.

Prof. Dr. Abdellah El Haloui, linguïst.

Gebezigde talen: Engels

Ochtendsessie: 3,5 uur
Middagsessie: 3,5 uur

Thema en leerdoelen:

Van Jebel Irhoud naar het eerste menselijke woord

Tijdens dag 2 en dag 3 van onze studiereis naar Tanger, van 16 tot 26 oktober 2026, neemt prof. dr. Abdellah El Haloui ons gedurende twee volledige collegedagen mee naar misschien wel een van de grootste vragen die we over onszelf kunnen stellen:

Hoe is menselijke taal begonnen?

Onder de titel
“The Beginnings of Language in Morocco: From Jebel Irhoud to the Minimal Word”
vertrekt El Haloui vanuit de ongeveer 300.000 jaar oude menselijke wereld van Jebel Irhoud in Marokko.

Zijn uitgangspunt is verrassend. Archeologen kunnen werktuigen, vuurplaatsen, kunst en menselijke resten terugvinden, maar taal laat geen fossielen achter. Toch kunnen we proberen haar oorsprong te benaderen. Want hoe konden onze verre voorouders ingewikkelde, uit meerdere stappen bestaande technieken van generatie op generatie overdragen zonder taal? El Haloui stelt dat juist de complexe werktuigen van Jebel Irhoud aanwijzingen bieden dat taal veel ouder kan zijn dan de vaak genoemde symbolische “revolutie” van ongeveer 50.000 jaar geleden.

Vervolgens gaat hij nog een stap verder:

Wat moet er minimaal aanwezig zijn voordat een geluid een woord kan worden — en woorden samen een zin?

Daarbij brengt hij inzichten van onder anderen Chomsky en Hockett samen met de structuur en geschiedenis van het Amazigh. Hij onderzoekt onder meer de hypothese dat de oudste menselijke woorden uiterst eenvoudig moeten zijn geweest: minimale lettergrepen van het type CV of VC — medeklinker + klinker of klinker + medeklinker.

Bijzonder fascinerend wordt het wanneer El Haloui deze theorie toepast op het Amazigh. Hij onderscheidt daarin een Afro-Aziatische woordenschatlaag en een oudere, geïsoleerde laag met zeer korte woorden en concrete betekenissen. Zou daarin iets bewaard kunnen zijn gebleven van een uiterst oude menselijke woordenschat?

Aan de hand van onder meer het werkwoord inna – “zeggen” probeert hij zijn hypothese concreet en toetsbaar te maken.

Twee dagen dus over taal vóór de geschreven geschiedenis — over menselijke cognitie, evolutie, Amazigh en de mogelijkheid dat Noord-Afrika niet alleen een sleutelgebied is voor het ontstaan van Homo sapiens, maar misschien ook voor het begrijpen van het ontstaan van menselijke taal.

Leesopdracht ter voorbereiding vooraf:
+/- 20-25 pagina’s

• 09:00 – 10:45 Theoretische les
• 10:45 – 11:15 Koffie- en theepauze
• 11:15 – 13:00 Workshop
• 13:00 – 14:00 Lunch
• 14:00 – 15:45 Theoretische les
• 15:45 – 16:15 Koffie- en theepauze
• 16:15 – 18:00 Workshop

Einde studiedag 3.

PhD onderzoeker Ayoub Agouzal, linguïst.

Gebezigde talen: Engels

Ochtendsessie: 3,5 uur

Middagsessie: 3,5 uur

Thema en leerdoelen:

De geschiedenis en ontwikkeling van het schriftsysteem in Noord-Afrika

Van het proto-alfabet tot het Neo-Tifinagh

SAMENVATTING

Het Libyco-Amazigh-schrift vormt een van de oudste inheemse schrifttradities van Noord-Afrika. Het is verspreid over een uitgestrekt geografisch gebied dat zich uitstrekt van de Maghreb en de Sahara tot aan de Canarische Eilanden, en is in zijn moderne vorm bewaard gebleven onder Amazighsprekende gemeenschappen. In de loop van de tijd heeft het schrift aanzienlijke veranderingen ondergaan wat betreft vorm, gebruik en geografische verspreiding.

Ondanks zijn lange geschiedenis blijven vragen over de oorsprong, structuur, chronologie en ontwikkeling ervan centraal staan in de studie van het oude Amazigh-schrift.

Deze presentatie biedt een diachroon overzicht van de Libyco-Amazigh-schrifttraditie en richt zich daarbij op drie hoofdaspecten: de kenmerken ervan, de mogelijke oorsprong ervan en de historische ontwikkeling ervan.

In het eerste deel wordt het schrift geïntroduceerd door de geografische verspreiding en de voornaamste kenmerken ervan te onderzoeken, in het bijzonder de geometrische structuur, de consonantische organisatie, de fonemische functie en het belang van de oriëntatie, rotatie en spiegeling van tekens.

Het tweede deel behandelt de vraag naar de oorsprong van het schriftsysteem door de belangrijkste hypothesen uit de vakliteratuur te presenteren, waaronder Semitische invloed, met name de Fenicische hypothese, en de opvatting dat sprake is van een inheems of lokaal ontwikkeld systeem. Bijzondere aandacht wordt besteed aan het bewijsmateriaal en de argumenten die ter ondersteuning van deze verschillende zienswijzen worden aangevoerd.

Het laatste en centrale deel van de presentatie volgt de historische ontwikkeling van het schrift aan de hand van de voorgestelde stadia: Proto-Amazigh/Proto-alfabet, Archaïsch Schrift, Klassiek Schrift, Overgangsschrift, Tifinagh en Neo-Tifinagh.

Elk stadium wordt onderzocht vanuit het oogpunt van de chronologie, de geografische verspreiding, de grafische kenmerken en representatieve inscripties. Daarbij wordt in het bijzonder voortgebouwd op Werner Pichlers Origin and Development of the Libyco-Berber Script (2007). De ontwikkeling van het schrift wordt beschouwd als een proces waarin zowel continuïteit als vernieuwing een rol spelen, en niet als een strikt lineaire opeenvolging van verschillende vormen.

Uiteindelijk beoogt de presentatie een beknopt historisch kader te bieden voor het begrijpen van de Libyco-Amazigh-schrifttraditie en het belang te benadrukken van epigrafisch bewijsmateriaal bij de reconstructie van de geschiedenis en ontwikkeling van het Amazigh-schrift in Noord-Afrika.

Trefwoorden: Libyco-Amazigh-schrift; Amazigh-schrift; Tifinagh; Neo-Tifinagh; epigrafie; historische taalkunde; Noord-Afrika; schriftsystemen; diachronie.

⸻

OPZET VAN HET COLLEGE

De geschiedenis van het schriftsysteem in Noord-Afrika

I. Inleiding

Definitie van het Libyco-Amazigh-schrift

Geografische ligging en verspreiding over Tamazgha

Voornaamste kenmerken van het schrift

* Geometrische structuur
* Consonantisch schriftsysteem
* Fonemische representatie
* Gebruik van scriptura continua
* Variatie in schrijfrichting en oriëntatie van tekens

II. De oorsprong van het schriftsysteem

1. De vraag naar de oorsprong

* Semitische oorsprong
* Zuid-Semitische hypothese
* Noord-Semitische / Fenicische hypothese
* Inheemse of lokale uitvinding
* Mogelijke invloed van reeds bestaande geometrische tekens en symbolen
* De standpunten van wetenschappers zoals Chaker en Hachi

1. Bewijsmateriaal en argumenten

* Vergelijking van Libyco-Amazigh-tekens met Semitische alfabetten
* Overeenkomsten in het consonantische principe
* Geometrische kenmerken van het schrift
* Archeologisch en epigrafisch bewijsmateriaal
* Geografische verspreiding van vroege inscripties
* Taalkundig bewijsmateriaal met betrekking tot Amazigh-woordenschat die verband houdt met schrijven

III. De ontwikkeling van het schrift: van de archaïsche fase tot het Neo-Tifinagh

De evolutie van het Libyco-Amazigh-schrift

1. Proto-Amazigh / Proto-alfabet
— gereconstrueerde vroegste fase en vorming van het systeem

1. Het Archaïsche Schrift
— vroege inscripties, rotsinscripties en Marokkaanse voorbeelden zoals Waremdaz

1. Het Klassieke Schrift
— monumentale en funeraire inscripties; voorbeeld: Dougga

1. Het Overgangsschrift
— tussenfase, regionale variatie en het voorbeeld van Foum Chenna

1. Het Tifinagh-schrift
— latere ontwikkeling die in het bijzonder in verband wordt gebracht met Toeareggemeenschappen

1. Neo-Tifinagh
— moderne heropleving en standaardisering

Bij elk stadium worden de volgende aspecten behandeld:

* Datering / chronologische periode
* Geografische verspreiding
* Belangrijkste grafische kenmerken
* Archeologische of culturele context
* Representatieve inscripties of voorbeelden
————
Leesopdracht ter voorbereiding vooraf:
+/- 20-25 pagina’s.

• 09:00 – 10:45 Theoretische les
• 10:45 – 11:15 Koffiepauze
• 11:15 – 13:00 Workshop
• 13:00 – 14:00 Lunch
• 14:00 – 15:45 Theoretische les
• 15:45 – 16:15 Theepauze
• 16:15 – 18:00 Workshop

Einde studiedag 4.

Dr. Mohamed Bouaissane, linguïst.

Gebezigde talen: Engels.

Ochtendsessie: 3,5 uur

Middagsessie: 3,5 uur

Thema en leerdoelen:

Taal als schepper van een gedeelde menselijke identiteit

Dr. Mohamed Bouaissane, verbonden aan de afdeling Engelse studies van de Faculteit der Letteren en Geesteswetenschappen van de Cadi Ayyad Universiteit in Marrakech, behandelt een van de meest actuele en fundamentele vragen rond taal: kan taal ons niet alleen van elkaar onderscheiden, maar ons juist ook dichter bij elkaar brengen?

We zeggen vaak dat sprekers van verschillende talen anders kunnen denken en de wereld vanuit verschillende culturele kaders kunnen waarnemen. Het onderzoek van dr. Bouaissane benadert dit bewust vanuit een andere invalshoek. Hij onderzoekt wat er gebeurt wanneer mensen met verschillende taalkundige en culturele achtergronden een authentieke en verrijkende dialoog met elkaar aangaan. Zijn centrale gedachte is dat zulke ontmoetingen kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een bredere, gedeelde menselijke identiteit.

Vanuit dit perspectief is taal veel meer dan een middel om informatie uit te wisselen. In contact met anderen leren we niet alleen hen beter kennen; we veranderen ook zelf. Interculturele dialoog kan aanpassingsvermogen, flexibiliteit, geduld, respect voor anderen en een groter vermogen om met onzekerheid en culturele verschillen om te gaan bevorderen. Het doel van dialoog is niet noodzakelijk om mensen het met elkaar eens te laten worden, maar om hun begrip van elkaar te verdiepen en daarmee ook hun eigen kijk op de wereld te verruimen.

Op basis van empirische observaties uit internationale uitwisselingsprogramma’s onderzoekt dr. Bouaissane hoe duurzaam contact met andere culturen mensen kan helpen zich te bewegen van een overwegend etnocentrisch perspectief naar een sterker gevoel van wereldburgerschap en verbondenheid. Zulke ontmoetingen kunnen de kennis van zichzelf en de ander vergroten, cognitieve flexibiliteit en opmerkzaamheid versterken en de tolerantie voor ambiguïteit vergroten.

Bijzonder boeiend is zijn benadering van de relatie tussen taal en identiteit. Identiteit is in deze visie niet eenvoudigweg iets wat we erven en later door middel van taal uitdrukken. Door talige interactie geven we ook actief vorm aan wie we zijn en hervormen we onszelf. Taal is daarom niet alleen performance — de uitdrukking van iets wat al aanwezig is — maar ook performativity: een ruimte waarin identiteiten en vormen van verbondenheid voortdurend worden gecreëerd.

Zijn college vormt een bijzonder passende afsluiting van onze reis door de geschiedenis en ontwikkeling van menselijke taal. Nadat we de oorsprong van de mens, het ontstaan en de ontwikkeling van taal en de geschiedenis van het schrift hebben verkend, richt dr. Bouaissane onze blik op de toekomst: kan taal in een wereld van steeds intensievere culturele contacten bijdragen aan een sterker gedeelde menselijke identiteit?

Voor tolken en vertalers is deze vraag bij uitstek relevant. Zij werken dagelijks precies op het punt waar talen, wereldbeelden en identiteiten elkaar ontmoeten. Het college van dr. Bouaissane nodigt ons daarom uit om taal niet alleen te zien als iets wat mensen van elkaar onderscheidt, maar ook als een van de krachtigste middelen waarmee zij elkaar kunnen vinden.

Leesopdracht ter voorbereiding vooraf:

+/- 20-25 pagina’s.

• 09:00 – 10:45 Theoretische les
• 10:45 – 11:15 Koffie- en theepauze
• 11:15 – 13:00 Workshop
• 13:00 – 14:00 Lunch
• 14:00 – 15:45 Theoretische les
• 15:45 – 16:15 Koffie- en theepauze
• 16:15 – 18:00 Workshop

Dr. Aziz Ifzarne, wiskundige, componist, schrijver.

Gebezigde taal: Engels.

Duur: 2 uur (20:00 – 22:00)

Verkorte inhoud:

Muziek, taal en wiskunde: patronen achter menselijke expressie

Dr. Aziz Ifzarne, doctor in de wiskunde, kritisch denker, componist en schrijver, verzorgt een avondprogramma rond een fascinerend raakvlak tussen drie domeinen die vaak afzonderlijk worden beschouwd: muziek, taal en wiskunde.

Taal en muziek ontvouwen zich beide in de tijd. Beide berusten op ritme, herhaling, variatie, verwachting en patroon. De wiskunde biedt ons op haar beurt manieren om verhoudingen, structuren en terugkerende relaties te beschrijven. Door deze gebieden samen te brengen onderzoekt dr. Ifzarne of het menselijke vermogen om klank te ordenen tot betekenisvolle patronen diepere principes blootlegt die door spraak en muziek worden gedeeld.

Het programma combineert een theoretisch gedeelte met een praktische demonstratie. Met medewerking van een zanger en muzikanten kunnen abstracte ideeën over ritme, melodie, structuur en taalpatronen rechtstreeks worden gehoord en ervaren, in plaats van uitsluitend op conceptueel niveau te worden besproken.

Dat maakt deze bijeenkomst bijzonder waardevol binnen een programma dat in het teken staat van mens en taal. Communicatie beperkt zich niet tot lexicale betekenis. Prosodie, timing, toonhoogte, herhaling en muzikaliteit kunnen allemaal bepalen hoe een uiting wordt waargenomen en begrepen. Vooral voor tolken is gevoeligheid voor deze dimensies onderdeel van het luisteren naar taal als levende klank, en niet slechts als een opeenvolging van woordenboekbetekenissen.

De avond van dr. Ifzarne verbreedt zo onze verkenning van taal door ons te laten luisteren naar de patronen die spraak verbinden met een andere universele vorm van menselijke expressie: muziek.

• 20:00 – 21:00 Theoretische les
• 21:00 – 22:00 muziekuitvoering
• 22:00 – 22:30 Afsluiting studieweek en uitreiking certificaten.

Einde studiedag 5.